Η πολύωρη ομαδική φροντίδα διευκολύνει την εργασία των γονιών. Πόσο ανταποκρίνεται όμως στην ανάγκη των παιδιών για σταθερή παρουσία, ασφάλεια και συναισθηματικό δεσμό;
Από την Katharine B. Stevens και την Jenet Erickson, για το Institute for Family Studies.
Μέρος της κοινωνίας θεωρεί χρήσιμη και επιδιώκει την ύπαρξη παιδικών σταθμών για να υποστηριχθεί η σταδιοδρομία των γυναικών και να αυξηθεί το οικογενειακό εισόδημα. Άλλοι τους θεωρούν αναγκαίους για να εξυπηρετηθούν οι εργαζόμενοι στις επιχειρήσεις και να προωθηθεί η οικονομική ανάπτυξη. Όποια και αν είναι τα κίνητρα της λειτουργίας τους, οι παιδικοί σταθμοί οφείλουν να εξυπηρετούν κατά κύριο λόγο τα παιδιά.
Τί είναι το καλύτερο για τα μικρά παιδιά και τί διακυβεύεται με την ομαδική ημερήσια φροντίδα (βρεφονηπιακοί – παιδικοί σταθμοί, ολοήμερο σχολείο); Οι σταδιοδρομίες των γυναικών έχουν σημασία. Ένα ισχυρό εργατικό δυναμικό έχει αξία. Η οικονομία έχει σημασία. Εκείνοι, όμως, που οι ζωές τους επηρεάζονται περισσότερο από την ομαδική παιδική φροντίδα συνήθως ελάχιστα λαμβάνονται υπόψιν. Αυτοί είναι τα μικρά παιδιά.
Τι χρειάζονται τα μικρά παιδιά;
Η αναπτυξιακή επιστήμη έχει καταλήξει ότι οι βάσεις της ανθρώπινης ψυχικής υγείας μπαίνουν στα πρώτα χρόνια της ζωής και μάλιστα όχι μέσα από βιαστικά σημειώματα και κυκλικά ωράρια, αλλά μέσω της συνεχούς, στενής σύνδεσης με στοργικούς φροντιστές, η οποία καθοδηγεί την ανάπτυξη του παιδικού εγκεφάλου και θέτει τις βάσεις για όλα όσα θα ακολουθήσουν.
Από τους πρώτους μήνες της ζωής τους, τα μωρά είναι προγραμματισμένα για να δημιουργούν βαθιές συνδέσεις με τους λίγους ανθρώπους που είναι πιο κοντά τους - αυτούς που τα γνωρίζουν καλύτερα και ανταποκρίνονται με ευαισθησία και συνέπεια στις χιλιάδες μικρές καθημερινές ανάγκες τους. Μέσα από αυτές τις πρώτες αλληλεπιδράσεις εδραιώνεται η ασφάλεια, η αίσθηση του εαυτού και η ικανότητα ενός παιδιού να εμπιστεύεται και να συνδέεται με τους άλλους, βάζοντας τα θεμέλια για μια δια βίου ευημερία.
Αυτό που χρειάζονται τα μικρά παιδιά περισσότερο απ' όλα δεν μπορεί να καλυφθεί δια αντιπροσώπου, αλλά μόνο από τους συγκεκριμένους ανθρώπους με τους οποίους τα παιδιά έχουν συνδεθεί εξαρχής, δηλ. από τους γονείς τους.
Οποιαδήποτε πολιτική αλλάξει με δραματικό τρόπο το ποιος φροντίζει τα μικρά παιδιά και για πόσες ώρες την ημέρα, προσβάλλει άμεσα αυτή την θεμελιώδη αρχή. Το πρώτο ερώτημα λοιπόν που πρέπει να τεθεί σχετικά με την γενίκευση της ομαδικής, δημόσιας ή ιδιωτικής, φροντίδας των παιδιών, είναι πώς αυτή θα επηρεάσει την καθημερινή αλληλεπίδραση αγάπης από την οποία εξαρτώνται τα μικρά παιδιά για την υγιή τους ανάπτυξη;
Τα μικρά παιδιά δεν συμμετέχουν στις κυβερνητικές διαπραγματεύσεις, οπότε αυτό το θέμα σπάνια μπαίνει στο τραπέζι των αποφάσεων. Καθώς η τοποθέτηση σε βρεφονηπιακό ή παιδικό σταθμό ή ολοήμερο έχει να κάνει με την εξυπηρέτηση των ενηλίκων και τις οικονομικές τους προτεραιότητες, οι ανάγκες των παιδιών είναι εύκολο να παραμεριστούν. Όταν κάποιοι επισημαίνουν τις ανάγκες των παιδιών, οι υποστηρικτές της ξένης παιδικής φροντίδας επικαλούνται οικονομικές επιταγές και το φάντασμα «των γυναικών που παραμένουν χωρίς λεφτά στο σπίτι, στην κουζίνα, να μαγειρεύουν και να πλένουν πιάτα», ανακατευθύνοντας την συζήτηση και εκμεταλλευόμενοι τους φόβους των ενηλίκων. Οι γονείς, οι επιχειρήσεις και η οικονομία χρειάζονται τους παιδικούς σταθμούς για να προχωρήσουν, μας λένε. Υποστηρίζουν πως και εκεί «τα παιδιά είναι καλά» και ότι «η υψηλής ποιότητας, μη γονική ομαδική φροντίδα είναι πράγματι καλή για τα μικρά παιδιά».
Είναι, όμως, έτσι;
Τι δείχνουν τα στοιχεία;
Μια σημαντική μελέτη στις ΗΠΑ που αφορά στις επιπτώσεις της κρατικής παιδικής φροντίδας, η μελέτη NICHD, που παρακολούθησε την «Πρώιμη Παιδική Φροντίδα και την Ανάπτυξη των Νέων», κατέληξε στο αντίθετο. Η μελέτη παρακολούθησε σχεδόν 1.000 παιδιά από την βρεφική ηλικία έως την ενηλικίωση, διαπιστώνοντας ανησυχητικά προβλήματα σε όλη τους την ανάπτυξη. Στους 15 μήνες, ο μεγαλύτερος χρόνος στην ομαδική φροντίδα προέβλεπε αυξημένο κίνδυνο ανασφαλούς προσκόλλησης βρέφους-μητέρας. Στους 24 μήνες, εμφανίστηκαν σημάδια προβλημάτων συμπεριφοράς. Μέχρι την ηλικία των 3 ετών, οι επιπτώσεις φάνηκαν να εξαφανίζονται και πολλοί κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η ανησυχία είχε τελειώσει. Όταν οι ερευνητές, όμως, επανεκτίμησαν την κατάσταση στην ηλικία των 4 1/2 ετών, προέκυψε μια πολύ διαφορετική εικόνα.
Μεταξύ των παιδιών που (κατά μέσο όρο) περνούσαν λιγότερο από 10 ώρες την εβδομάδα σε μη γονική ομαδική φροντίδα κατά τα πρώτα τεσσεράμισι χρόνια της ζωής τους, μόνο το 5% είχε αυξημένα προβλήματα συμπεριφοράς. Τα παιδιά, όμως, που είχαν περάσει τουλάχιστον 30 ώρες την εβδομάδα σε αυτά τα περιβάλλοντα από την βρεφική ηλικία είχαν τριπλάσιο ποσοστό κοινωνικο-συναισθηματικών δυσκολιών, συμπεριλαμβανομένης της χαμηλότερης κοινωνικής ικανότητας, υψηλότερης εξωτερίκευσης συμπεριφοράς και περισσότερων συγκρούσεων με δασκάλους και συνομηλίκους. Αυτές οι επιπτώσεις επέμειναν μέχρι το δημοτικό σχολείο, ενώ κατά την εφηβεία εκδηλώθηκαν ως παρορμητικότητα, ανάληψη επικίνδυνων συμπεριφορών και χρήση ουσιών.
Τα στοιχεία επέμεναν παρά την αναγωγή/ διόρθωσή τους ώστε να απαλειφθούν διαφορές σχετιζόμενες με την ποιότητα των εκπαιδευτικών προγραμμάτων, την μητρική εκπαίδευση, το οικογενειακό εισόδημα και την ιδιοσυγκρασία του παιδιού. Είναι εντυπωσιακό ότι ο χρόνος στην μη γονική ομαδική φροντίδα συνδέθηκε με τα προβλήματα συμπεριφοράς με μεγαλύτερη βαρύτητα από ότι το οικογενειακό εισόδημα.
Οι αρνητικές συμπεριφορές που παρατήρησαν οι ερευνητές δεν εμφανίστηκαν αμέσως. Εκδηλώθηκαν με την πάροδο των ετών, συχνά παραμένοντας αόρατες μέχρι τα παιδιά να πάνε σχολείο. Αυτές οι επιπτώσεις δεν αφορούσαν τα γνωστικά αποτελέσματα, αλλά την κοινωνικο-συναισθηματική ανάπτυξη - στις ίδιες τις ικανότητες που δημιουργούνται κατά τις πρώτες σχέσεις αγάπης των παιδιών.
Το φαινόμενο είναι παγκόσμιο
Οι ερευνητές έχουν εντοπίσει παρόμοια μοτίβα σε μελέτες για την φροντίδα παιδιών σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας, της Χιλής και της Γαλλίας. Το πολυμελετημένο γενικευμένο πρόγραμμα φροντίδας παιδιών του Κεμπέκ του Καναδά, που ξεκίνησε το 1997 με στόχους όπως αυτοί που τώρα καθοδηγούν τις προτάσεις όλου του Δυτικού κόσμου, έχει συσχετιστεί με αυξημένο άγχος, επιθετικότητα, υπερκινητικότητα, χειρότερες σχέσεις γονέα-παιδιού και χαμηλότερη αυτοαναφερόμενη ικανοποίηση από τη ζωή των παιδιών στην εφηβεία. Μέχρι την νεαρή ενήλικη ζωή, οι αρνητικές επιπτώσεις κατέληξαν σε αύξηση 22% στα ποσοστά ποινικών καταδικών αυτών των παιδιών.
«Η ευρύτερη έρευνα επιβεβαιώνει ότι η παραμονή των παιδιών για πολλές ώρες σε μη οικογενειακή, συχνά ιδρυματική, ομαδική φροντίδα δεν είναι η βέλτιστη επιλογή για τα μικρά παιδιά»
Προσπαθώντας να μειώσουν τα συσσωρευμένα αρνητικά ευρήματα, οι υποστηρικτές της ξένης φροντίδας παιδιών επεσήμαναν πρόσφατα μια ανάλυση που κατέληξε πως δεν υπάρχουν αρνητικές επιπτώσεις στα παιδιά που μεγαλώνουν στην ομαδική ξένη φροντίδα. Το ερώτημα, όμως, που εξέτασε αυτή η ανάλυση ήταν εάν οι βραχυπρόθεσμες αυξήσεις στις ώρες ξένης φροντίδας των παιδιών προέβλεπαν βραχυπρόθεσμες αυξήσεις στα προβλήματα συμπεριφοράς των παιδιών. Η μεθοδολογία που χρησιμοποίησαν οι ερευνητές δεν σχεδιάστηκε για να ανιχνεύσει αυτό που διαπίστωσε η μακρόχρονη μελέτη NICHD: ότι το συσσωρευμένο βάρος των εκτεταμένων ωρών σε όλη την βρεφική ηλικία, την νηπιακή ηλικία και τα προσχολικά χρόνια είναι αυτό που θέτει τα παιδιά σε κίνδυνο τα επόμενα χρόνια.
Λόγοι ανησυχίας
Ο στόχος μας δεν είναι να καταστροφολογήσουμε, αλλά να προβληματιστούμε. Δεν παρουσιάζουν όλα τα παιδιά που περνούν πολλές ώρες στην μη γονεϊκή ομαδική φροντίδα αρνητικές επιπτώσεις και τα προβλήματα συμπεριφοράς γενικά δεν φτάνουν στο επίπεδο της κλινικής διαταραχής. Ορισμένα παιδιά σαφώς επωφελούνται από τα προγράμματα παιδικής φροντίδας υψηλής ποιότητας, ειδικά εκείνα από λιγότερο σταθερά, χαμηλότερου εισοδήματος σπίτια. Αυτά τα παιδιά αξίζουν την επένδυσή μας και τις καλύτερες προσπάθειές μας για να τους παρέχουμε πραγματικά υψηλής ποιότητας προγράμματα. Η ευρύτερη έρευνα, όμως, επιβεβαιώνει ένα συμπέρασμα που βιαστήκαμε πολύ να απορρίψουμε: ότι το να περνάνε τα παιδιά πολλές ώρες στην μη οικογενειακή, συχνά ιδρυματική, ομαδική φροντίδα δεν είναι η βέλτιστη επιλογή για τα περισσότερα μικρά παιδιά.
Τα αρνητικά ευρήματα από μελέτες παιδικής φροντίδας μπορεί να εξηγούνται τουλάχιστον εν μέρει από έναν φυσιολογικό μηχανισμό: την αντίδραση των παιδιών στο στρες του παιδικού σταθμού, που μετριέται από την κορτιζόλη, την ορμόνη του στρες του σώματος. Κατά τους πρώτους μήνες της ζωής, τα μικρά παιδιά αναπτύσσουν έναν φυσιολογικό ημερήσιο ρυθμό διακύμανσης κορτιζόλης με υψηλότερα επίπεδα το πρωί, τα οποία στη συνέχεια μειώνονται. Η έρευνα, όμως, διαπιστώνει ξεκάθαρα, ότι για πολλά παιδιά στην ολοήμερη φροντίδα, αυτό το μοτίβο διακύμανσης κορτιζόλης αντιστρέφεται: η κορτιζόλη αυξάνεται κατά την διάρκεια της ημέρας, επιστρέφοντας στον κανονικό της ρυθμό τις ημέρες που παραμένουν στο σπίτι. Λιγότερες ώρες και καλύτεροι εκπαιδευτικοί αμβλύνουν το αποτέλεσμα, αλλά το υποκείμενο μοτίβο παραμένει. Γνωρίζουμε ότι ένα παρατεταμένο μοτίβο στρες στα πρώτα χρόνια της ζωής μπορεί να αποτελέσει απειλή για την μακροπρόθεσμη υγεία και τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο.
Αυτά τα ερευνητικά ευρήματα δεν είναι το μόνο σημάδι ότι δεν καλύπτουμε σωστά τις ανάγκες των παιδιών. Τα ποσοστά άγχους, κατάθλιψης και αυτοκτονικών τάσεων μεταξύ παιδιών και εφήβων έχουν αυξηθεί δραματικά. Οι αιτίες αυτής της αύξησης αμφισβητούνται, αλλά η πραγματικότητα της κατάστασης δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Συμβαίνει ακριβώς στον τομέα όπου η έρευνα για τους παιδικούς σταθμούς έχει διαπιστώσει αρνητικές επιπτώσεις: στην κοινωνική και συναισθηματική ευημερία των παιδιών. Τα παιδιά μας δεν είναι καλά.
Τίνος τα συμφέροντα εξυπηρετούνται;
Γιατί είμαστε τόσο πρόθυμοι να βάλουμε στην άκρη τις ανάγκες των παιδιών; Επειδή ο σύγχρονος εργασιακός προσανατολισμός έχει επισκιάσει την οικογενειακή προτεραιότητα. Τώρα προσδιορίζουμε σε μεγάλο βαθμό την ανθρώπινη ταυτότητα και αξία με βάση την αμοιβή της εργασίας και όχι με την οικογένεια και τις σχέσεις. Μέσα στο σφιχτό εργασιακό πλαίσιο, οι καθημερινές, ανά ώρα εμφανιζόμενες ανάγκες των μικρών παιδιών μας για χρόνο, για την προσοχή και την αγάπη μας είναι δύσκολο να ικανοποιηθούν και εύκολο να αγνοηθούν.
Αυτό που χρειάζονται τα μικρά παιδιά περισσότερο απ' όλα δεν μπορεί να καλυφθεί με πληρεξούσιο - μόνο από τα συγκεκριμένα άτομα με τα οποία είναι βαθιά συνδεδεμένα. Στη ρίζα του, ο στόχος της επέκτασης της φροντίδας των παιδιών είναι η μεγιστοποίηση του χρόνου μας μακριά από τα μικρά παιδιά, ελαχιστοποιώντας ακριβώς αυτό που χρειάζονται περισσότερο, προς όφελος της εργασίας. Με λίγα λόγια, η πολιτική φροντίδας των παιδιών είναι πολιτική ενηλίκων, όχι πολιτική για την πρώιμη παιδική ηλικία, καθώς είναι σχεδιασμένη να αυξήσει την ευημερία όχι των μικρών παιδιών, αλλά των ενηλίκων.
Αυτός ο στόχος είναι οπισθοδρομικός. Η πολιτική για την πρώιμη παιδική ηλικία πρέπει να καθοδηγείται από αυτό που χρειάζονται τα μικρά παιδιά από εμάς, όχι το αντίστροφο. Όταν τα συμφέροντα των μικρών παιδιών και των ενηλίκων συγκρούονται, η εστίασή μας, η υπεράσπισή μας και τα δημόσια κεφάλαιά μας θα πρέπει να κατευθύνονται προς την προώθηση των βέλτιστων συμφερόντων των παιδιών και όχι των δικών μας.
Πηγή: ifstudies.org